Các thiên kiến tâm lý

Các thiên kiến tâm lý bổ sung là gì

Đây là các lệch lạc trong suy nghĩ ảnh hưởng tới quyết định giao dịch, bên cạnh những thiên kiến đã nói ở phần tâm lý cơ bản. Nhận ra chúng giúp bạn phòng vệ tốt hơn trước chính mình.

Một số thiên kiến quan trọng

• Thiên kiến xác nhận (Confirmation Bias): xu hướng chỉ tìm và tin những thông tin ủng hộ nhận định sẵn có, bỏ qua bằng chứng ngược lại. Nó khiến bạn giữ một quan điểm sai lâu hơn cần thiết.
• Thiên kiến neo (Anchoring): bị ám ảnh bởi một con số tham chiếu, ví dụ giá mua ban đầu, khiến quyết định lệch khỏi thực tế hiện tại.
• Nguỵ biện chi phí chìm (Sunk Cost): tiếp tục giữ một lệnh lỗ chỉ vì đã bỏ tiền và công vào, thay vì đánh giá lại một cách khách quan.
• Thiên kiến sống sót (Survivorship Bias): chỉ nhìn những trường hợp thành công còn sót lại mà quên vô số trường hợp thất bại đã biến mất, dẫn tới đánh giá sai xác suất.
• Thiên kiến nhìn lại (Hindsight Bias): sau khi biết kết quả, tưởng rằng mình đã có thể đoán trước được, làm sai lệch việc học từ kinh nghiệm.
• Hiệu ứng đám đông (Herding): làm theo số đông đơn giản vì nhiều người cùng làm, đặc biệt nguy hiểm tại các cực điểm cảm xúc.

Vì sao quan trọng và cách áp dụng

Các thiên kiến này hoạt động âm thầm và ai cũng có, kể cả người dày dạn. Cách phòng vệ tốt nhất không phải là cố loại bỏ chúng bằng ý chí, mà là dựng các quy tắc và thói quen giảm chỗ cho chúng xen vào: ghi nhật ký để đối chiếu suy nghĩ với thực tế, chủ động tìm bằng chứng ngược lại nhận định của mình, và ra quyết định theo quy trình thay vì theo cảm giác nhất thời.

Sai lầm phổ biến

• Chỉ tìm thông tin ủng hộ nhận định của mình và bỏ qua tín hiệu ngược.
• Giữ lệnh lỗ chỉ vì đã đầu tư nhiều vào nó, theo nguỵ biện chi phí chìm.
• Học sai bài học vì thiên kiến nhìn lại, tưởng mọi thứ là hiển nhiên sau khi biết kết quả.
• Chạy theo đám đông tại đúng lúc cảm xúc thị trường cực đoan.

Câu hỏi thường gặp

• Có loại bỏ hoàn toàn thiên kiến được không? Không. Ai cũng có; mục tiêu thực tế là dựng quy tắc và thói quen giảm ảnh hưởng của chúng, không phải xoá sạch.
• Công cụ nào giúp chống thiên kiến tốt nhất? Nhật ký giao dịch và quy trình ra quyết định có cấu trúc, vì chúng buộc bạn đối chiếu suy nghĩ với thực tế và làm chậm phản xạ cảm tính.
• Vì sao người giỏi vẫn mắc thiên kiến? Vì thiên kiến là đặc điểm của cách bộ não vận hành, không phụ thuộc vào việc bạn giỏi hay không; nhận biết là bước đầu để phòng vệ.

Checklist

• ☐ Mình có đang chỉ tìm thông tin ủng hộ nhận định của mình không?
• ☐ Mình có đang giữ một lệnh chỉ vì đã đầu tư nhiều vào nó không?
• ☐ Mình có bị ám ảnh bởi một con số tham chiếu như giá mua ban đầu không?
• ☐ Mình có đang làm theo đám đông mà không có lý do riêng không?